Het plakkaat van Verlatinghe

Het Plakkaat van Verlatinghe (ook wel Acte van Verlatinghe) is een plakkaat ondertekend op 26 juli 1581, waarin een aantal provinciën van de Habsburgse Nederlanden Filips II afzetten als hun heerser. Het kan worden gezien als de onafhankelijkheidsverklaring van de Nederlanden. Deze daad volgde op de Unie van Utrecht in 1579.

De Staten verklaarden dat hun vorst, Filips II, vrijheden en rechten had geschonden en verklaarden hem vervallen van de troon. Zijn troon werd verlaten verklaard. Het werd verboden zijn zegel en naam te gebruiken.

Het besluit werd genomen in de vorm van een resolutie op 22 juli 1581 tijdens een gewone vergadering van de Staten-Generaal van de Nederlanden in 's-Gravenhage.

De resolutie werd van overwegingen voorzien door de griffier van de Staten-Generaal, de ervaren jurist Jan van Asseliers uit Antwerpen. De tekst werd vastgesteld in Den Haag op 26 juli 1581 en volgens overlevering beklonken met een Duc d'Alfs Uitluiding. Het plakkaat werd gedrukt bij de staatsdrukker Charles Silvius in Leiden en zoals gebruikelijk bij wetgeving direct verspreid.

De volgende van de Zeventien Provinciën schaarden zich achter het besluit:
hertogdom Brabant, hertogdom Gelre en graafschap Zutphen, graafschap Vlaanderen, graafschap Holland, graafschap Zeeland, heerlijkheid Friesland, heerlijkheid Mechelen, heerlijkheid Utrecht.

Na de ondertekening gingen de Staten-Generaal op zoek naar een andere vorst. Asseliers werd in 1584 met La Moulière door de Staten-Generaal als gezant naar Frankrijk gezonden om koning Hendrik III de heerschappij van de lage landen aan te bieden. Deze poging was vergeefs.
Pogingen om de hertog van Anjou, Willem van Oranje die in 1584 vermoord werd, koningin Elizabeth I van Engeland of Robert Dudley, graaf van Leicester, op de troon te zetten mislukten eveneens. Uiteindelijk besloot men in 1587 door onder andere de Deductie van Vrancken om een republiek te worden en verder te gaan als de Republiek der Zeven Verenigde Nederlanden. In 1588 werd dit een feit.

In de praktijk kwam het plakkaat neer op een onafhankelijkheidsverklaring; dit was de eerste keer in de Tachtigjarige Oorlog dat men expliciet tegen de koning in opstand kwam. Voorheen werd, in het Wilhelmus, de Pacificatie van Gent en zelfs in de Unie van Utrecht zelf, altijd gezegd dat men de koning trouw bleef en enkel de Spaanse soldaten bevocht.

Hoewel het Plakkaat van Verlatinghe geen onmiddellijke praktische gevolgen had, is het van groot symbolisch belang. Hiermee verwierp men voor het eerst officieel het gezag van de koning met als argument dat een volk het recht van opstand heeft wanneer een koning zijn plichten jegens zijn volk niet nakomt en zich als een tiran gedraagt. Dit argument werd nadien ook gebruikt in onafhankelijksverklaringen in andere landen.

De Amerikaanse Onafhankelijkheidsverklaring uit 1776 heeft tekstdelen overgenomen, zoals met name het principe dat de burgers het recht hebben om hun vorst te verlaten als die de wetten en traditionele vrijheden van de burgers niet respecteert. In dit licht is het belangrijk te beseffen dat New York gesticht is als Nieuw-Amsterdam en dat velen van de immigranten, zoals Adriaen van der Donck, afkomstig waren uit de Nederlandse Republiek.

Jan van Asseliers
Jan van Asseliers, ook bekend als Johannes Asseliers, (geboren te Antwerpen in 1530, overleden te Delft in 1587) was aan het eind van de zestiende eeuw griffier van de Staten-Generaal van de Verenigde Provinciën. Hij was de opsteller van het Plakkaat van Verlatinghe en hij ondertekende dit document dat als de onafhankelijkheidsverklaring van de Republiek der Verenigde Nederlanden geldt, op 26 juli 1581 namens de Staten-Generaal.

In zijn jeugd studeerde Asseliers rechtsgeleerdheid en maakte hij reizen door Italië, Frankrijk, Duitsland en andere landen van Europa. Met zijn broers was hij begin jaren zestig actief in een handelscompagnie in juwelen. Hij werd secretaris van zijn geboortestad Antwerpen. In de opstand tegen Spanje koos Van Asseliers de zijde van de rebellerende Staten.

Op 22 juli 1581 besloten de Staten-Generaal de Spaanse koning Filips II af te zweren. Zij vroegen hun griffier, Jan van Asseliers, daartoe een document op te stellen. Asseliers voltooide het werk in vier dagen. Op 26 juli 1581 werd het zogenaamde Plakkaat van Verlatinghe door Asseliers namens de Staten-Generaal van de Verenigde Nederlanden ondertekend.


Bron: Wikipedia

Afbeelding 1: Het handgeschreven Plakkaat
Afbeelding 2: Amsterdam museum, Johannes Hinderikus Egenberger 1822-1897

 

Het plakkaat van Verlatinghe
Amsterdam museum, Johannes Hinderikus Egenberger 1822-1897